एक निमेषको अनन्त यात्रा

समयलाई हामी प्रायः मायाको एकमात्र प्रमाण ठान्छौं। वर्षौंको साथ, अनगिन्ती संवाद र लामो चिनजानपछि मात्र प्रेम बस्छ भन्ने हाम्रो विश्वास छ। तर मन समयको अधीनमा बाँच्दैन; त्यसको आफ्नै चक्र हुन्छ। मनको त्यो घडीमा कहिलेकाहीँ एक निमेष पूरा युगभन्दा विशाल हुन्छ, अनि वर्षौंको सामीप्य पनि एक क्षणको अनुभूतिअगाडि रित्तो ठहरिन्छ। त्यसैले भनिन्छ—माया बस्न समय चाहिँदैन; चाहिन्छ त केवल मनको त्यो दुर्लभ क्षण, जब एक आत्माले अर्को आत्मालाई चिन्छ।

समयका वास्तवमा दुई रूप छन्—एउटा घडीको, अर्को मनको। घडीको समय क्रमैक्रम बग्छ: एक क्षणपछि अर्को क्षण, एक दिनपछि अर्को दिन; त्यो कहिल्यै पछाडि फर्किंदैन। तर मनको समय यसरी बाँधिँदैन—त्यो उभिन्छ, घुम्छ, बारम्बार फर्किन्छ। प्रेमको निमेष घडीको समयमा होइन, मनको समयमा जोडीएको हुन्छ। त्यसैले त्यो क्षण बितेर पनि बित्दैन; किनभने त्यो कहिल्यै समय क्रमको हिस्सा नै थिएन। हामी वर्षहरू गन्छौं, तर मनले साँच्चै गन्ने त केही चुनिएका क्षण मात्र हुन्; र जुन क्षणले मनलाई छुन्छ, त्यो समयको रेखाबाट फुत्त उम्केर अनन्तमा बस्न जान्छ।

दुनियाँका नजरमा मायाका परिभाषा अनेक छन्। कसैले स्नेहलाई माया भन्छन्, कसैले करुणालाई, कसैले दया वा स्पन्दनलाई। साँचो हो—माया जता पनि, जहिले पनि, जतिसुकै हुन सक्छ। यो आमाको काखमा पनि छ, साथीको हाँसोमा पनि, बाटोमा भेटिएको अपरिचितको सहानुभूतिमा पनि। अझ भनिन्छ—माया जति बाँड्यो, त्यति बढ्छ। यो घट्ने धन होइन, बाँड्दा फैलिने उज्यालो हो।

तर म भन्छु—प्रेम आँखाले देख्ने कुरा होइन, मनले अनुभव गर्ने कुरा हो। कतिपय मानिसलाई हामी वर्षौं देख्छौं, सँगै हिँड्छौं, उही बाटो उही छाया भएर बाँच्छौं; तैपनि मनले उनलाई आफ्नो भन्न सक्दैन। अनि कुनै अपरिचितको एक नजर, एक मुस्कान वा एक मौन व्यवहारले मनको त्यो कुना छोइदिन्छ, जहाँ वर्षौंको परिचय पनि कहिल्यै पुग्न सकेको थिएन। त्यही क्षणदेखि एउटा अनौठो रहस्य सुरु हुन्छ—अपरिचित परिचित लाग्न थाल्छ, नाम थाहा नहुँदा पनि आत्मा चिनिएझैं हुन्छ। सायद माया भनेको नयाँ मानिस भेट्टाउनु होइन, आफूभित्र पहिल्यैदेखि बसेको कुनै सम्झना अर्कैमा देख्नु हो।

प्रेमको सबैभन्दा रहस्यमय पक्ष यही हो—यो योजनाले जन्मिँदैन, हिसाबले बढ्दैन, सम्झौताले बाँधिँदैन। माया त नामुद चोरझैं आउँछ; मनको ढोका ढकढकाउँदैन, थाहै नदिई भित्र पस्छ र बस्ने ठाउँ आफैं बनाउँछ। त्यो प्रवेश यति सूक्ष्म हुन्छ कि मानिस आफैंलाई जवाफ दिन सक्दैन—किन कसैको बोलीले मन व्यापक हल्लियो, किन कसैको उपस्थिति आफ्नै सासजत्तिकै लाग्यो, किन एक क्षणले जीवनभरको सम्झना रोपिदियो। प्रेम बुझ्ने कुरा होइन, अनुभव गर्ने कुरा हो; र जे बुझिन्छ, त्यो प्रायः प्रेम होइन—हिसाब हुन्छ।

यहाँ एउटा असहज प्रश्न पनि उठ्छ, जुन प्रेमले आफैंसँग सोध्न चाहँदैन—हामी साँच्चै त्यो मानिसलाई माया गर्छौं, कि त्यसमा प्रतिबिम्बित आफ्नै कुनै चाहनालाई? सायद प्रेम पूरै निःस्वार्थ हुँदैन; त्यो त आफूभित्रको कुनै अपूर्णतालाई अर्कैमा खोज्ने मौन यात्रा पनि हो। तर यो सत्यले प्रेमलाई सानो होइन, झन् ठूलो बनाउँछ—किनभने जसलाई हामी माया गर्छौं, उसले हामीलाई हाम्रै त्यो रूप देखाइदिन्छ, जो हामीले आफैंमा कहिल्यै देखेका थिएनौं। प्रेम भनेको अर्कोलाई चिन्नु मात्र होइन, अर्कोको ऐनामा आफूलाई पनि नयाँ ढङ्गले चिन्नु हो।

र त्यही निमेषमा अर्को अचम्म हुन्छ—त्यहाँ “म” क्षणभरका लागि हराउँछ। जहाँसम्म “म” हुन्छ, त्यहाँसम्म हिसाब हुन्छ, डर हुन्छ, आफूलाई जोगाउने प्रयास हुन्छ। माया त्यो क्षण हो, जब मानिस आफ्नो सुरक्षाको पर्खाल आफैं भत्काइदिन्छ र अर्कोलाई भित्रसम्म पस्न दिन्छ। त्यो समर्पण एउटा सानो मृत्युजस्तै हो—पुरानो आफू मर्छ, अनि अर्कैको उपस्थितिमा नयाँ आफू जन्मन्छ। त्यसैले साँचो प्रेम सधैं अलिकति डरलाग्दो हुन्छ; किनभने त्यसले हामीसँग भएको सबैभन्दा प्यारो कुरा—हाम्रो आफ्नै “म”—नै माग्छ। जसले त्यो दिन डराउँछ, ऊ सम्बन्धमा त बाँच्न सक्छ, तर प्रेममा पुग्न सक्दैन।

इतिहास र साहित्यले अमर बनाएका प्रेमहरू समयको लम्बाइले होइन, अनुभूतिको गहिराइले अमर भएका हुन्। राधा र कृष्णको प्रेम भौतिक साथको होइन, आत्मिक विरहको थियो—जहाँ टाढाले झन् नजिक बनायो। मुना र मदनको प्रेमलाई दूरीले मेटाएन, बरु अमर बनायो। लैला–मजनू, सिरी–फरहाद, रोमियो–जुलियट—यी सबै कथा एउटै सत्यका फरक भाषा मात्र हुन्: प्रेमको नाप दिन, महिना र वर्षले हुँदैन; प्रेमको नाप समर्पण, विरह र आत्माको स्पर्शले हुन्छ। जुन प्रेम पूरा हुन्छ, त्यो सम्बन्ध बन्छ; जुन प्रेम अपूरो रहन्छ, त्यो कविता बन्छ, किंवदन्ती बन्छ, अमरत्व बन्छ।

र अचम्म के छ भने, प्रेमलाई पूर्ण हुन सधैं उपस्थिति चाहिँदैन। कहिलेकाहीँ अनुपस्थितिले झन् ठूलो ठाउँ ओगट्छ। जो सधैं साथमा हुन्छ, उसलाई हामी बानीले बिर्सन थाल्छौं; जो टाढा हुन्छ, ऊ हरेक मौनतामा फर्केर आउँछ। विरह प्रेमको अभाव होइन, प्रेमको अर्को—सायद सबैभन्दा शुद्ध—रूप हो। पाएको प्रेम सम्बन्ध बन्छ; नपाएको प्रेम साधना बन्छ। अनि मनले सबैभन्दा गहिरो गरी त्यसैलाई सम्झन्छ, जो कहिल्यै पूरै आफ्नो भएन।

जीवनमा आएको छोटो भेट कहिलेकाहीँ लामो सम्बन्धभन्दा गहिरो हुन्छ। कतिपय मानिस हाम्रो जीवनमा धेरै बेर बस्दैनन्, तर उनले छोडेर गएको अनुभूति वर्षौंसम्म नबिलाई बाँचिरहन्छ। यस्तो प्रेमलाई स्वामित्व चाहिँदैन—किनभने सबै माया आफ्नो बनाउनकै लागि जन्मिँदैन। केही माया भेट्नका लागि होइन, अनुभूत हुनका लागि आउँछन्; केही प्रेम पाउनका लागि होइन, बुझ्नका लागि बन्छन्। हातमा नआएको प्रेम पनि मनमा सिङ्गो रहन सक्छ—बरु जे हातमा आउँदैन, त्यो कहिल्यै खुम्चिँदैन।

तर “माया निमेषभरमा बस्छ” भन्नुको अर्थ हतारको आकर्षणलाई प्रेम भन्नु होइन। आकर्षण आँखाबाट आउँछ, प्रेम आत्माबाट। आकर्षण रूप देखेर मोहित हुन्छ, प्रेम मनको आत्मीयता चिनेर शान्त हुन्छ। निमेषको माया त्यो क्षणको कुरा हो, जब बाहिरको कुनै मानिसमा भित्रको कुनै सत्य प्रतिबिम्बित हुन्छ। त्यो क्षण सानो होला, तर त्यसको प्रभाव असीम हुन्छ। त्यही एक क्षणले मानिसलाई कवि बनाउँछ, मौन बनाउँछ, अनि जीवनभर सम्झने बनाउँछ।

सबै कुरा बित्छ—यो संसारको अटल नियम हो। मानिस बित्छन्, क्षण बित्छन्, सम्बन्ध पनि बित्छन्। यस्तो अनित्य संसारमा प्रेमले मात्र अनन्तको दाबी गर्छ। सायद त्यो दाबी पूरै पूरा हुँदैन; तर त्यसभित्र एउटा गहिरो सत्य लुकेको छ—निमेषको मायाले अनन्तको प्रतिज्ञा गर्दैन, त्यो त त्यही क्षणमै पूर्ण भइसकेको हुन्छ। र जे क्षणमा पूर्ण हुन्छ, त्यसलाई भविष्यको आड चाहिँदैन। फूल फुल्छ, अनि ओइलाउँछ पनि; तर फुल्दाको त्यो क्षण कहिल्यै ओइलाउँदैन। माया पनि त्यस्तै हो—त्यसको सत्यता टिकाउमा होइन, पूर्णतामा छ।

प्रेमको बीउ रोपिन वर्षौं लाग्दैन। त्यो त एक नजर, एक स्पर्श, एक मौन वा एक अनुभूतिमै रोपिन सक्छ। पछि समयले त्यसलाई हुर्काउँछ, स्मृतिले सिँचाइ गर्छ, अनि मनले अमरत्व दिन्छ। समयले प्रेम जन्माउँदैन—समयले त केवल जन्मिसकेको प्रेमलाई परीक्षा दिन्छ, माझ्छ र प्रमाणित गर्छ। बीउ त एकै निमेषमा मनको माटोमा खस्छ; बाँकी सब त्यसपछिको कथा हो।

यसैले माया बस्न धेरै समय बिताउनुपर्दैन। धेरै समयले सम्बन्ध बनाउला, तर एक निमेषले अनुभूति जन्माउँछ। धेरै संवादले परिचय देला, तर एक सत्य क्षणले आत्मीयता दिन्छ। मानिस आउँछन्, जान्छन्; वर्षहरू बित्छन्; तर कुनै एक निमेष यस्तो हुन्छ, जो कहिल्यै बित्दैन—जो स्मृति बनेर, मौन बनेर, अनि अन्ततः आफू बनेर मनमा बाँचिरहन्छ। प्रेमको सबैभन्दा सुन्दर र सबैभन्दा गहिरो सत्य यही हो: माया वर्षौंमा होइन, एक निमेषभरमै बस्छ; अनि त्यही एक निमेष कहिलेकाहीँ सिङ्गो जीवनलाई अजर–अमर बनाएर बाँच्छ।